અભ્યાસ શ્રેણી • ભાગ 1

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ

1857થી 1947 સુધીની ઐતિહાસિક સફર

📚 વિગતવાર અભ્યાસ 🇮🇳 ભારતીય ઇતિહાસ 🗓️ 1857–1885

આ ભાગમાં શું શીખશો?

આ ભાગમાં 1857ના મહાવિદ્રોહની પૃષ્ઠભૂમિ, કારણો, મુખ્ય નેતાઓ, વિદ્રોહનાં કેન્દ્રો, પરિણામો અને 1858થી 1885 સુધી રાષ્ટ્રીય જાગૃતિના વિકાસનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવામાં આવશે.

આવરી લેવાતો સમયગાળો: 1857થી 1885

📖 પાંચ ભાગોની અભ્યાસ શ્રેણી

1. ભાગ 1: 1857નો મહાવિદ્રોહથી કોંગ્રેસની સ્થાપના (1857–1885)
2. ભાગ 2: કોંગ્રેસનો પ્રારંભિક તબક્કો, સ્વદેશી ચળવળ અને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ (1885–1915)
3. ભાગ 3: ગાંધીયુગનો પ્રારંભ અને જનઆંદોલનો (1915–1930)
4. ભાગ 4: સવિનય કાનૂનભંગથી ભારત છોડો આંદોલન સુધી (1930–1942)
5. ભાગ 5: આઝાદ હિંદ ફોજ અને સ્વતંત્રતાની અંતિમ પ્રક્રિયા (1942–1947)

પ્રકરણ 1: 1857નો મહાવિદ્રોહ

1857નો વિદ્રોહ ભારતીય ઇતિહાસની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઘટના હતી. બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના રાજકીય, આર્થિક અને લશ્કરી શોષણ સામે લાંબા સમયથી અસંતોષ ફેલાઈ રહ્યો હતો. આ અસંતોષ 1857માં મોટા વિદ્રોહના સ્વરૂપે બહાર આવ્યો.

1.1 વિદ્રોહની પૃષ્ઠભૂમિ

બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની શરૂઆતમાં વેપાર કરવા ભારતમાં આવી હતી. પરંતુ ધીમે ધીમે તેણે રાજકીય અને લશ્કરી સત્તા મેળવવાનું શરૂ કર્યું.

• 1757: પ્લાસીના યુદ્ધમાં કંપનીનો વિજય.
• 1764: બક્સરના યુદ્ધમાં કંપનીનો વિજય.
• 1765: બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશાની દીવાનીનો અધિકાર મળ્યો.
• કંપનીએ યુદ્ધો, સંધિઓ અને રાજ્ય વિલીનીકરણ દ્વારા પોતાનું સામ્રાજ્ય વધાર્યું.

આ નીતિઓથી રાજાઓ, ખેડૂતો, કારીગરો અને સૈનિકોમાં અસંતોષ વધતો ગયો.

1.2 1857ના વિદ્રોહનાં મુખ્ય કારણો

🏛️ A. રાજકીય કારણો

1. રાજ્ય ખાલસા કરવાની નીતિ (Doctrine of Lapse)

• આ નીતિ લોર્ડ ડેલહાઉસીના શાસનકાળ દરમિયાન અમલમાં હતી.
• કોઈ રાજાને કુદરતી પુત્ર ન હોય ત્યારે દત્તક પુત્રને વારસદાર તરીકે સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરવામાં આવતો.
• આવા રાજ્યોને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવતાં.

આ નીતિ હેઠળ વિલીનીકરણનાં સામાન્ય ઉદાહરણો:

રાજ્ય	વર્ષ
સતારા	1848
જૈતપુર	1849
સંબલપુર	1849
ઉદયપુર (મધ્ય ભારત)	1852
ઝાંસી	1853
નાગપુર	1854

2. અવધનું વિલીનીકરણ – 1856

• બ્રિટિશ સરકારે કુશાસનનો આરોપ મૂકીને અવધનું રાજ્ય પોતાના કબજામાં લીધું.
• નવાબ વાજિદ અલી શાહને ગાદી પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા.
• અવધના સૈનિકો, જમીનદારો અને સામાન્ય લોકોમાં અસંતોષ ફેલાયો.

3. દેશી રાજાઓની સત્તામાં ઘટાડો

• દેશી રાજ્યોના વહીવટમાં બ્રિટિશ હસ્તક્ષેપ વધ્યો.
• રાજાઓની સત્તા અને આવકમાં ઘટાડો થયો.
• રાજદરબાર સાથે જોડાયેલા લોકોની રોજગારી પર અસર થઈ.

💰 B. આર્થિક કારણો

1. ખેડૂતોનું શોષણ

• જમીન મહેસૂલની ઊંચી વસૂલાત થતી હતી.
• પાક નિષ્ફળ જાય તો પણ મહેસૂલ ભરવાનું દબાણ રહેતું.
• ઘણા ખેડૂતો દેવામાં ડૂબી ગયા.

2. ભારતીય હસ્તકલા અને ઉદ્યોગોનો ઘટાડો

• બ્રિટનમાંથી મશીનથી બનેલો માલ ભારતમાં આવવા લાગ્યો.
• ભારતીય કારીગરોને ભારે સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડ્યો.
• પરંપરાગત કાપડ અને હસ્તકલા ઉદ્યોગોને નુકસાન થયું.

3. સંપત્તિનું બ્રિટન તરફ સ્થળાંતર

• ભારતની આવકનો મોટો ભાગ બ્રિટિશ હિતો માટે વપરાતો હતો.
• આર્થિક શોષણ અંગે અસંતોષ વધ્યો.

🕌 C. સામાજિક અને ધાર્મિક કારણો

• ભારતીયોના ધર્મ અને પરંપરાઓમાં હસ્તક્ષેપ થશે એવો ભય ફેલાયો.
• ખ્રિસ્તી મિશનરીઓની પ્રવૃત્તિઓને કારણે ધર્મપરિવર્તન અંગે ચિંતા વધી.
• કેટલાક વર્ગોએ સામાજિક સુધારાઓને બ્રિટિશ હસ્તક્ષેપ તરીકે જોયા.
• સૈનિકોમાં જાતિ અને ધાર્મિક પરંપરાઓ અંગે ચિંતા હતી.

⚔️ D. લશ્કરી કારણો

• ભારતીય સૈનિકોને બ્રિટિશ સૈનિકો કરતાં ઓછો પગાર મળતો.
• ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર ભારતીયોને મર્યાદિત તક મળતી.
• બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા ભેદભાવપૂર્ણ વર્તન થતું.
• પ્રમોશન અને પેન્શનની બાબતોમાં અસમાનતા હતી.
• વિદેશમાં સેવા આપવાની ફરજ અંગે પણ કેટલાક સૈનિકોમાં ચિંતા હતી.

🔥 E. તાત્કાલિક કારણ – ચરબીવાળાં કારતૂસ

નવી એનફિલ્ડ રાઈફલનાં કારતૂસનો ઉપરનો ભાગ દાંતથી કાપવો પડતો હતો. એવી અફવા ફેલાઈ કે તેમાં ગાય અને ડુક્કરની ચરબી વપરાઈ છે.

• ગાય હિંદુઓ માટે પવિત્ર હોવાથી હિંદુ સૈનિકોમાં રોષ ફેલાયો.
• ડુક્કર મુસ્લિમો માટે નિષિદ્ધ હોવાથી મુસ્લિમ સૈનિકોમાં વિરોધ થયો.
• આ વિવાદે પહેલેથી રહેલા અસંતોષને વિદ્રોહમાં ફેરવવામાં ચિંગારીનું કામ કર્યું.

1.3 મંગલ પાંડે – વિદ્રોહની શરૂઆતનું પ્રતીક

👤

મંગલ પાંડે

બેરકપુર34મી બંગાળ નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રી

જન્મ: 19 જુલાઈ 1827

ઘટના: 29 માર્ચ 1857

ફાંસી: 8 એપ્રિલ 1857

• મંગલ પાંડે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સેનામાં સિપાહી હતા.
• 29 માર્ચ 1857ના રોજ બેરકપુરમાં તેમણે બ્રિટિશ અધિકારીઓ સામે બળવો કર્યો.
• તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો.
• 8 એપ્રિલ 1857ના રોજ તેમને ફાંસી આપવામાં આવી.

યાદ રાખો: મંગલ પાંડેની ઘટના 29 માર્ચે બની હતી, જ્યારે વ્યાપક સૈનિક વિદ્રોહ 10 મે 1857ના રોજ મેરઠથી શરૂ થયો હતો.

1.4 મેરઠથી વિદ્રોહની શરૂઆત – 10 મે 1857

• મેરઠમાં 85 સૈનિકોએ ચરબીવાળાં કારતૂસ વાપરવાનો ઇનકાર કર્યો.
• 9 મે 1857ના રોજ તેમને સજા કરીને જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા.
• 10 મેના રોજ અન્ય સૈનિકોએ બળવો કર્યો.
• બળવાખોરોએ કેદ થયેલા સૈનિકોને મુક્ત કર્યા.
• ત્યારબાદ તેઓ દિલ્હી તરફ આગળ વધ્યા.
• 11 મેના રોજ બળવાખોરો દિલ્હી પહોંચ્યા.

1.5 વિદ્રોહનાં મુખ્ય કેન્દ્રો અને નેતાઓ

👑

બહાદુરશાહ ઝફર – દિલ્હી

મુઘલ સામ્રાજ્યના અંતિમ સમ્રાટ. બળવાખોર સૈનિકોએ તેમને પ્રતીકાત્મક નેતા તરીકે સ્વીકાર્યા. બાદમાં તેમને રંગૂન મોકલવામાં આવ્યા, જ્યાં 1862માં તેમનું અવસાન થયું.

⚔️

નાનાસાહેબ – કાનપુર

પેશ્વા બાજીરાવ દ્વિતીયના દત્તક પુત્ર. પેન્શનના પ્રશ્ને બ્રિટિશ સરકારથી નારાજ હતા. તેમણે કાનપુરમાં વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કર્યું.

🗡️

તાત્યા ટોપે – કાનપુર અને અન્ય વિસ્તારો

નાનાસાહેબના સહયોગી અને કુશળ સૈન્ય નેતા. 1858 સુધી બ્રિટિશ સેનાનો પ્રતિકાર કરતા રહ્યા. 1859માં તેમને ફાંસી આપવામાં આવી.

👸

રાણી લક્ષ્મીબાઈ – ઝાંસી

મૂળ નામ મણિકર્ણિકા. દત્તક પુત્ર દામોદર રાવને વારસદાર ન માનતાં બ્રિટિશ સરકારે ઝાંસીનું વિલીનીકરણ કર્યું. તેમણે ઝાંસી, કાલપી અને ગ્વાલિયર વિસ્તારમાં લડત આપી. 18 જૂન 1858ના રોજ ગ્વાલિયર નજીક તેમનું અવસાન થયું.

🏰

બેગમ હઝરત મહલ – લખનૌ

અવધના નવાબ વાજિદ અલી શાહની પત્ની. તેમણે પોતાના પુત્ર બિરજિસ કાદરને શાસક જાહેર કરીને લખનૌમાં બ્રિટિશ શાસન સામે લડત આપી.

🛡️

કુંવર સિંહ – બિહાર

જગદીશપુરના જમીનદાર. આશરે 80 વર્ષની ઉંમરે 1857ના વિદ્રોહમાં બ્રિટિશ શાસન સામે લડ્યા.

✊

ખાન બહાદુર ખાન – બરેલી

બરેલીમાં વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કર્યું. બ્રિટિશ સત્તા સામે સ્થાનિક લોકોને સંગઠિત કર્યા.

📜

મૌલવી અહમદુલ્લાહ શાહ – ફૈઝાબાદ

અવધ વિસ્તારમાં વિદ્રોહના સક્રિય નેતા તરીકે જાણીતા હતા. તેમણે લોકોને સંગઠિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી.

વિદ્રોહનું કેન્દ્ર	મુખ્ય નેતા
દિલ્હી	બહાદુરશાહ ઝફર
કાનપુર	નાનાસાહેબ
ઝાંસી	રાણી લક્ષ્મીબાઈ
લખનૌ	બેગમ હઝરત મહલ
બિહાર	કુંવર સિંહ
બરેલી	ખાન બહાદુર ખાન
ફૈઝાબાદ	મૌલવી અહમદુલ્લાહ શાહ

1.6 ગુજરાતમાં 1857ના વિદ્રોહની અસર

ગુજરાતમાં 1857નો વિદ્રોહ ઉત્તર ભારત જેટલા મોટા સૈનિક બળવાના સ્વરૂપમાં નહોતો. અહીં સ્થાનિક સમુદાયો, આદિવાસી જૂથો અને અસંતુષ્ટ વર્ગોએ બ્રિટિશ સત્તા સામે વિરોધ કર્યો હતો.

મુખ્ય વિસ્તારો:

• પંચમહાલ અને ગોધરા વિસ્તાર
• દાહોદ અને આસપાસના વિસ્તારો
• જાંબુઘોડા
• રેવાકાંઠા વિસ્તાર
• મહીકાંઠાના કેટલાક વિસ્તારો
• લુણાવાડા અને આસપાસના વિસ્તારો

મુખ્ય બાબતો:

• ભીલ સમુદાયના કેટલાક જૂથોએ બ્રિટિશ સત્તાનો વિરોધ કર્યો.
• નાયકડા સમુદાયે પંચમહાલ વિસ્તારમાં વિરોધની પ્રવૃત્તિઓ કરી.
• કોળી અને અન્ય સ્થાનિક સમુદાયોના કેટલાક જૂથોએ પણ ભાગ લીધો.
• ગુજરાતમાં વિવિધ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સ્તરે વિરોધની ઘટનાઓ બની.

ખાસ નોંધ: ગુજરાતમાં 1857ની ઘટનાઓ સ્થાનિક પરિસ્થિતિ અનુસાર અલગ અલગ સ્વરૂપે બની હતી.

1.7 વિદ્રોહ નિષ્ફળ જવાનાં કારણો

1. એકતાનો અભાવ: તમામ વિદ્રોહીઓનો એકસરખો રાષ્ટ્રીય હેતુ નહોતો.
2. કેન્દ્રીય નેતૃત્વનો અભાવ: સમગ્ર ભારત માટે એક સંયુક્ત નેતૃત્વ નહોતું.
3. શસ્ત્રોની અછત: બ્રિટિશ સેનાની સરખામણીએ બળવાખોરો પાસે ઓછાં આધુનિક શસ્ત્રો હતાં.
4. મર્યાદિત વિસ્તાર: વિદ્રોહ સમગ્ર ભારતમાં ફેલાયો નહોતો.
5. કેટલાક રાજાઓનો બ્રિટિશને ટેકો: બધા દેશી રાજાઓ વિદ્રોહમાં જોડાયા નહોતા.
6. સંચાર વ્યવસ્થામાં બ્રિટિશ લાભ: રેલવે અને ટેલિગ્રાફનો ઉપયોગ બ્રિટિશોએ કર્યો.
7. નાણાંની અછત: લાંબા સમય સુધી લડત ચલાવવા પૂરતાં સંસાધનો નહોતાં.
8. સંયુક્ત વ્યૂહરચનાનો અભાવ: વિવિધ વિસ્તારોમાં લડાઈઓ અલગ અલગ રીતે ચલાવવામાં આવી.

1.8 1857ના વિદ્રોહનાં પરિણામો

1. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન સમાપ્ત

Government of India Act, 1858 દ્વારા ભારતનો વહીવટ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પાસેથી બ્રિટિશ તાજ પાસે ગયો.

2. પ્રથમ વાઇસરોયની નિમણૂક

લોર્ડ કેનિંગ ભારતના પ્રથમ વાઇસરોય બન્યા.

3. સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટનું પદ

ભારતના વહીવટ માટે બ્રિટિશ સરકારમાં સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટનું પદ બનાવવામાં આવ્યું.

4. રાણી વિક્ટોરિયાની જાહેરાત – 1 નવેમ્બર 1858

• ધાર્મિક બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ ન કરવાની ખાતરી.
• દેશી રાજ્યો સાથેની સંધિઓનું સન્માન.
• યોગ્યતા પ્રમાણે સરકારી નોકરીની તક આપવાનું વચન.

5. લશ્કરી વ્યવસ્થામાં ફેરફાર

ભારતીય અને યુરોપિયન સૈનિકોના પ્રમાણમાં ફેરફાર કરાયો અને મહત્વપૂર્ણ લશ્કરી વિભાગો પર બ્રિટિશ નિયંત્રણ વધારાયું.

6. મુઘલ સામ્રાજ્યનો અંત

બહાદુરશાહ ઝફરને રંગૂન મોકલવામાં આવ્યા. 1862માં તેમનું અવસાન થયું.

1.9 1857ના વિદ્રોહનાં વિવિધ નામ

નામ	અર્થ
સિપાહી વિદ્રોહ	સૈનિકોના બળવા પર ભાર
1857નો મહાવિદ્રોહ	વ્યાપક વિદ્રોહ દર્શાવે છે
પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ	રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્રતાની લડત તરીકેનું અર્થઘટન
Indian Rebellion of 1857	અંગ્રેજી ઐતિહાસિક સાહિત્યમાં પ્રચલિત નામ

ઇતિહાસલેખનમાં મતભેદ: કેટલાક ઇતિહાસકારો તેને મુખ્યત્વે સૈનિક વિદ્રોહ માને છે, જ્યારે અન્ય તેને વ્યાપક લોકવિદ્રોહ અને સ્વાતંત્ર્ય માટેની લડત તરીકે જુએ છે.

પ્રકરણ 2: 1858થી 1885 – રાષ્ટ્રીય જાગૃતિનો પાયો

1857ના વિદ્રોહ પછી બ્રિટિશ સરકારે ભારતના વહીવટમાં ફેરફારો કર્યા. બીજી તરફ શિક્ષણ, અખબારો, સામાજિક સુધારણા અને રાજકીય સંગઠનો દ્વારા ભારતીયોમાં નવી જાગૃતિ વિકસવા લાગી.

2.1 Government of India Act – 1858

• 2 ઑગસ્ટ 1858ના રોજ બ્રિટિશ સંસદે કાયદો પસાર કર્યો.
• ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન સમાપ્ત થયું.
• ભારતનો વહીવટ બ્રિટિશ તાજના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો.
• ભારત માટે સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટનું પદ બનાવવામાં આવ્યું.
• લોર્ડ કેનિંગ પ્રથમ વાઇસરોય બન્યા.

2.2 રાણી વિક્ટોરિયાની જાહેરાત – 1858

તારીખ: 1 નવેમ્બર 1858

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

1. ભારતીયોના ધાર્મિક વિશ્વાસમાં હસ્તક્ષેપ ન કરવાની ખાતરી.
2. દેશી રાજ્યો સાથેની સંધિઓનું સન્માન.
3. યોગ્યતા પ્રમાણે સરકારી નોકરીમાં તક.
4. ભારતીય પ્રજાના કલ્યાણ અને ન્યાયી વહીવટનું વચન.

2.3 ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ્સ એક્ટ – 1861

• 1861માં Indian Councils Act પસાર થયો.
• ગવર્નર જનરલની કાયદાકીય પરિષદનું વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું.
• કેટલાક ભારતીયોને બિનસરકારી સભ્યો તરીકે સામેલ કરવાની જોગવાઈ થઈ.
• ભારતીયોને કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં મર્યાદિત ભાગીદારી મળી.

2.4 ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિયેશન – 1866

📚

દાદાભાઈ નવરોજી

Grand Old Man of India

જન્મ: 4 સપ્ટેમ્બર 1825

સંસ્થા: East India Association

સ્થાપના: 1866, લંડન

• દાદાભાઈ નવરોજીએ 1866માં લંડનમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિયેશનની સ્થાપના કરી.
• ભારતના પ્રશ્નો બ્રિટિશ જનતા અને સંસદ સમક્ષ રજૂ કરવાનો હેતુ હતો.
• ભારતીયોના આર્થિક શોષણ અને વહીવટી સમસ્યાઓ અંગે ચર્ચા થતી.
• આ સંગઠને ભારતના પ્રશ્નોને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી.

2.5 પૂના સાર્વજનિક સભા – 1870

• સ્થાપના: 1870
• સ્થળ: પૂના (હાલનું પુણે)
• લોકોની સમસ્યાઓ સરકાર સમક્ષ રજૂ કરવાનો હેતુ.
• ખેડૂતો અને સ્થાનિક લોકોના પ્રશ્નો પર ચર્ચા.
• જાહેર અભિપ્રાયને સંગઠિત કરવાનો પ્રયાસ.

2.6 આર્ય સમાજ – 1875

🕉️

સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી

સ્થાપના: 1875

સ્થળ: બોમ્બે

મુખ્ય વિચાર: વેદો તરફ પાછા વળો

• સમાજમાં અંધશ્રદ્ધા અને કુરિવાજોનો વિરોધ કર્યો.
• શિક્ષણ અને સામાજિક સુધારણાને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
• સ્ત્રીશિક્ષણ અને સામાજિક જાગૃતિને ટેકો આપ્યો.

2.7 ઇન્ડિયન એસોસિયેશન – 1876

🤝

સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી અને આનંદમોહન બોઝ

સ્થાપના: 1876

સ્થળ: કલકત્તા

• શિક્ષિત ભારતીયોને એક મંચ પર લાવવાનો પ્રયાસ.
• સરકારી નોકરીઓમાં ભારતીયોને વધુ તક મળે તેવી માંગણી.
• નાગરિક અધિકારો અને રાજકીય સુધારાઓ માટે અવાજ ઉઠાવ્યો.
• રાષ્ટ્રીય રાજકીય સંગઠન માટે વાતાવરણ તૈયાર થયું.

2.8 રાણી વિક્ટોરિયાને ભારતની સમ્રાજ્ઞી જાહેર કરાયાં – 1877

• તારીખ: 1 જાન્યુઆરી 1877
• સ્થળ: દિલ્હી
• વાઇસરોય: લોર્ડ લિટન
• રાણી વિક્ટોરિયાને Empress of India જાહેર કરવામાં આવ્યાં.
• આ પ્રસંગે દિલ્હીમાં ભવ્ય દરબાર યોજાયો.

2.9 વર્નાક્યુલર પ્રેસ એક્ટ – 1878

• વાઇસરોય: લોર્ડ લિટન.
• ભારતીય ભાષાનાં અખબારો પર નિયંત્રણ મૂકવાનો પ્રયાસ થયો.
• બ્રિટિશ સરકારની ટીકા કરતા અખબારોને દબાવવાની જોગવાઈઓ હતી.
• ભારતીય પત્રકારત્વ અને શિક્ષિત વર્ગમાં અસંતોષ વધ્યો.

2.10 આર્મ્સ એક્ટ – 1878

• વર્ષ: 1878.
• ભારતીયોને શસ્ત્ર રાખવા માટે લાઇસન્સ લેવાની ફરજ પાડવામાં આવી.
• આ કાયદાની ભેદભાવપૂર્ણ અસર અંગે ટીકા થઈ.

2.11 ઇલ્બર્ટ બિલ વિવાદ – 1883

વાઇસરોય: લોર્ડ રિપન

બિલ રજૂ કરનાર: સર કર્ટને ઇલ્બર્ટ

• ભારતીય ન્યાયાધીશોને યુરોપિયન આરોપીઓના કેસ ચલાવવાની સત્તા આપવાનો હેતુ હતો.
• યુરોપિયન સમુદાયે બિલનો ભારે વિરોધ કર્યો.
• બ્રિટિશ સરકારે વિરોધને કારણે બિલમાં ફેરફાર કર્યા.

મહત્ત્વ: આ વિવાદથી બ્રિટિશ શાસનમાં રહેલો જાતિભેદ સ્પષ્ટ થયો અને ભારતીયોમાં રાજકીય જાગૃતિ વધી.

2.12 ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના – 1885

ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ – Indian National Congress

ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું. તેણે દેશના જુદા જુદા પ્રાંતોના રાજકીય નેતાઓને એક મંચ પર લાવ્યા.

વિગત	માહિતી
સ્થાપના	1885
પ્રથમ અધિવેશન	28–31 ડિસેમ્બર 1885
સ્થળ	ગોકુલદાસ તેજપાલ સંસ્કૃત કોલેજ, બોમ્બે
પ્રતિનિધિઓ	72
પ્રથમ અધ્યક્ષ	વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજી (W.C. Bonnerjee)
મુખ્ય આયોજક	એ.ઓ. હ્યુમ
તે સમયના વાઇસરોય	લોર્ડ ડફરિન

એ.ઓ. હ્યુમ કોણ હતા?

• એલન ઑક્ટેવિયન હ્યુમ બ્રિટિશ ભારતીય સિવિલ સર્વિસના નિવૃત્ત અધિકારી હતા.
• ભારતીય નેતાઓ સાથે મળીને રાષ્ટ્રીય સ્તરનું સંગઠન ઊભું કરવામાં ભૂમિકા ભજવી.
• કોંગ્રેસના પ્રથમ મહાસચિવ બન્યા.

પ્રથમ અધ્યક્ષ – વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજી

• તેઓ જાણીતા વકીલ અને જાહેર જીવનના નેતા હતા.
• કોંગ્રેસના પ્રથમ અધિવેશનનું અધ્યક્ષપદ સંભાળ્યું.
• પ્રથમ અધિવેશનમાં ભારતના વહીવટ અને રાજકીય સુધારાઓ અંગે ચર્ચા થઈ.

કોંગ્રેસના પ્રારંભિક ઉદ્દેશો

1. ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોના રાજકીય કાર્યકરો વચ્ચે સંપર્ક વધારવો.
2. રાષ્ટ્રીય એકતા વિકસાવવી.
3. ભારતીયોની સમસ્યાઓ સરકાર સમક્ષ રજૂ કરવી.
4. શિક્ષિત ભારતીયોમાં રાજકીય જાગૃતિ વધારવી.
5. વહીવટમાં ભારતીયોની ભાગીદારી વધારવાની માંગ કરવી.

કોંગ્રેસની સ્થાપનાનું મહત્ત્વ:

• રાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજકીય સંગઠન ઊભું થયું.
• ભારતીય રાષ્ટ્રવાદને સંગઠિત મંચ મળ્યો.
• વિવિધ પ્રાંતોના નેતાઓ વચ્ચે સંપર્ક વધ્યો.
• આગળ જતાં કોંગ્રેસ સ્વાતંત્ર્ય ચળવળનું મુખ્ય મંચ બની.

📅 1857થી 1885 સુધીની સમયરેખા

29 માર્ચ 1857

મંગલ પાંડેનો બેરકપુરમાં વિદ્રોહ.

8 એપ્રિલ 1857

મંગલ પાંડેને ફાંસી.

10 મે 1857

મેરઠમાં સૈનિક વિદ્રોહની શરૂઆત.

11 મે 1857

બળવાખોરો દિલ્હી પહોંચ્યા.

1858

ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન સમાપ્ત.

1 નવેમ્બર 1858

રાણી વિક્ટોરિયાની જાહેરાત.

1861

ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ્સ એક્ટ.

1866

ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિયેશનની સ્થાપના.

1870

પૂના સાર્વજનિક સભાની સ્થાપના.

1875

આર્ય સમાજની સ્થાપના.

1876

ઇન્ડિયન એસોસિયેશનની સ્થાપના.

1 જાન્યુઆરી 1877

રાણી વિક્ટોરિયાને ભારતની સમ્રાજ્ઞી જાહેર કરાયાં.

1878

વર્નાક્યુલર પ્રેસ એક્ટ અને આર્મ્સ એક્ટ.

1883

ઇલ્બર્ટ બિલ વિવાદ.

28–31 ડિસેમ્બર 1885

ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું પ્રથમ અધિવેશન.

🎯 પરીક્ષાલક્ષી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો અને જવાબો

નીચેના પ્રશ્નો ઇતિહાસના ઝડપી પુનરાવર્તન માટે ઉપયોગી છે. જવાબ જોવા માટે પ્રશ્ન ખોલો.

1. 1857નો વિદ્રોહ ક્યારે શરૂ થયો?

જવાબ: 10 મે 1857ના રોજ મેરઠથી.

2. મંગલ પાંડેનો વિદ્રોહ ક્યાં થયો હતો?

જવાબ: બેરકપુર, બંગાળ.

3. મંગલ પાંડેને ક્યારે ફાંસી આપવામાં આવી?

જવાબ: 8 એપ્રિલ 1857.

4. 1857ના વિદ્રોહનું તાત્કાલિક કારણ શું હતું?

જવાબ: ચરબીવાળાં કારતૂસનો વિવાદ.

5. 1857ના વિદ્રોહ દરમિયાન મુઘલ સમ્રાટ કોણ હતા?

જવાબ: બહાદુરશાહ ઝફર.

6. કાનપુરમાં વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કોણે કર્યું?

જવાબ: નાનાસાહેબ અને તાત્યા ટોપેએ.

7. ઝાંસીમાં વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કોણે કર્યું?

જવાબ: રાણી લક્ષ્મીબાઈ.

8. લખનૌમાં વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કોણે કર્યું?

જવાબ: બેગમ હઝરત મહલે.

9. બિહારમાં વિદ્રોહના મુખ્ય નેતા કોણ હતા?

જવાબ: કુંવર સિંહ.

10. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન કયા કાયદાથી સમાપ્ત થયું?

જવાબ: Government of India Act, 1858.

11. ભારતના પ્રથમ વાઇસરોય કોણ હતા?

જવાબ: લોર્ડ કેનિંગ.

12. રાણી વિક્ટોરિયાની જાહેરાત ક્યારે થઈ?

જવાબ: 1 નવેમ્બર 1858.

13. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિયેશનની સ્થાપના કોણે કરી?

જવાબ: દાદાભાઈ નવરોજીએ.

14. આર્ય સમાજની સ્થાપના કોણે કરી?

જવાબ: સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ.

15. ઇન્ડિયન એસોસિયેશનની સ્થાપના કોણે કરી?

જવાબ: સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી અને આનંદમોહન બોઝે.

16. વર્નાક્યુલર પ્રેસ એક્ટ ક્યારે પસાર થયો?

જવાબ: 1878માં.

17. ઇલ્બર્ટ બિલ વિવાદ ક્યારે થયો?

જવાબ: 1883માં.

18. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના ક્યારે થઈ?

જવાબ: 1885માં.

19. કોંગ્રેસના પ્રથમ અધિવેશનના અધ્યક્ષ કોણ હતા?

જવાબ: વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજી (W.C. Bonnerjee).

20. કોંગ્રેસના પ્રથમ અધિવેશનમાં કેટલા પ્રતિનિધિઓ હાજર હતા?

જવાબ: 72 પ્રતિનિધિઓ.

⭐ ખાસ યાદ રાખવાના તથ્યો

1857મહાવિદ્રોહ

1858બ્રિટિશ તાજનું સીધું શાસન

1866ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિયેશન

1885કોંગ્રેસની સ્થાપના

મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને તેમના સંબંધિત સ્થળો

વ્યક્તિ	સ્થળ / યોગદાન
મંગલ પાંડે	બેરકપુર
બહાદુરશાહ ઝફર	દિલ્હી
નાનાસાહેબ	કાનપુર
રાણી લક્ષ્મીબાઈ	ઝાંસી
બેગમ હઝરત મહલ	લખનૌ
કુંવર સિંહ	બિહાર
દાદાભાઈ નવરોજી	ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિયેશન
એ.ઓ. હ્યુમ	કોંગ્રેસના મુખ્ય આયોજક

📚 મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક શબ્દો

સિપાહી: બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સેનામાં ભારતીય સૈનિક.

વાઇસરોય: ભારતમાં બ્રિટિશ સમ્રાટ અથવા સમ્રાજ્ઞીનો પ્રતિનિધિ.

ખાલસા નીતિ: વારસદારના પ્રશ્નને આધારે દેશી રાજ્યોનું વિલીનીકરણ કરવાની બ્રિટિશ નીતિ.

દીવાની: મહેસૂલ વસૂલવાનો અધિકાર.

વર્નાક્યુલર પ્રેસ: ભારતીય સ્થાનિક ભાષાઓમાં પ્રકાશિત થતું પત્રકારત્વ.

રાષ્ટ્રવાદ: પોતાના દેશ પ્રત્યે એકતા, સ્વાભિમાન અને રાજકીય સ્વતંત્રતાની ભાવના.

રાજકીય જાગૃતિ: સરકાર, અધિકારો, નીતિઓ અને જાહેર પ્રશ્નો અંગે લોકોમાં સમજણ વિકસવી.

🔎 વધુ અભ્યાસ માટે સંદર્ભો

1. Nehru Portal – Freedom Struggle
2. Press Information Bureau – Government of India
3. National Archives of India
4. SATHEE – Educational Resources
5. Ministry of Culture – Government of India

નોંધ: પરીક્ષા માટે તારીખો અને ઐતિહાસિક વિગતોને પ્રમાણભૂત પાઠ્યપુસ્તકો તથા સરકારી દસ્તાવેજો સાથે ચકાસવી.

📖 આગળનો ભાગ – ભાગ 2

કોંગ્રેસનો પ્રારંભિક તબક્કો, સ્વદેશી ચળવળ અને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ (1885–1915)

આગળના ભાગમાં નરમદળ અને ગરમદળ, બંગાળ વિભાજન, સ્વદેશી આંદોલન, સુરત વિભાજન, ક્રાંતિકારી સંગઠનો અને ગાંધીજીના ભારત આગમન વિશે વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

Gujarati PDF Material

ગુજરાતી ભાષામાં જ્ઞાન • શિક્ષણ • સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ – ભાગ 1